بسم الله الرحمن الرحیم

خطبه­ی 222 از نهج البلاغه­ی امیرالمؤمنین (علیه­السلام) / قسمت سوم

وَ مَا بَرِحَ لِلَّهِ عَزَّتْ آلَاؤُهُ (همواره برای خداوند که نعمت­هایش عزیز و ارجمند است) فِی الْبُرْهَةِ بَعْدَ الْبُرْهَةِ (در زمان­ها و روزگارهای دور اندر پس روزگاران دورتر) وَ فِی أَزْمَانِ الْفَتَرَاتِ (و در فاصله­ی زمانی میان دو رسول) عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِی فِکْرِهِمْ (بندگانی است که در اندیشه­های ایشان با آنان نجوا می­کند) وَ کَلَّمَهُمْ فِی ذَاتِ عُقُولِهِمْ (و با عقل­هایشان با آن­ها تکلم می­کند) فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ یَقَظَةٍ فِی الْأَبْصَارِ وَ الْأَسْمَاعِ وَ الْأَفْئِدَةِ (پس بیدار شدند با نور بیداری در چشم­ها، گوش­ها و دل­ها) یُذَکِّرُونَ بِأَیَّامِ اللَّهِ (ایّام الله را به دیگران تذکر می­دهند) وَ یُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ (و آنان را از مقام الهی می­ترسانند)

شرح و توضیح:

عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِی فِکْرِهِمْ: مقام عبد مقامی بس بلند است. تا جایی که از مقام رسالت هم فراتر است. روی همین اساس در مورد رسول اکرم (صلی­الله­علیه­وآله) ابتدا شهادت به عبودیت ایشان می­دهیم، آن­گاه شهادت به رسالتش: «أشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُه».  

منظور از نجوا کردن خداوند در فکر آن­ها این است که معرفتش را به آن­ها الهام کره و کیفیش سلوک به سوی خود را به آن­ها یاد می­دهد. همچنین در این نجوا به آن­ها می­آموزد که دیگران را چگونه به این راه رهنمون شوند.  

یُذَکِّرُونَ بِأَیَّامِ اللَّهِ: خداوند متعال در سوره­ی ابراهیم می­فرماید: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسىَ‏ بَِایَتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلىَ النُّورِ وَ ذَکِّرْهُم بِأَیَّامِ اللَّهِ إِنَّ فىِ ذَالِکَ لاََیَاتٍ لِّکلُ‏ِّ صَبَّارٍ شَکُو».[1] ما موسى را با آیات خود فرستادیم (و دستور دادیم:) قومت را از ظلمات به نور بیرون آر! و «ایّام اللَّه» را به آنان یاد آور! در این، نشانه‏هایى است براى هر صبر کننده شکرگزار!

اما مراد از ایام الله در این آیه­ی شریفه چیست؟ هر چند که همه­ی ایام از آن خداست، اما شکى نیست که مراد از «ایام» در این آیه­ی شریفه، ایام مخصوصى است. ایامی که در آن ایام، امر خداوند، آیات وحدانیت، سلطنت و عزّت او به صورت ویژه جلوه­گر شده است. ایامی همچون:

روز مرگ، که در آن سلطنت آخرتی خداوند هویدا می­شود و اسباب دنیوی از تأثیر می­افتند. روز قیامت که هیچ کس برای دیگری مالک چیزی نیست و برای کسی کاری نمی­تواند بکند و همه­ی امور تنها بدست خداست. همچنین ایامی که در آن آیات قهر و غلبه­ی الهی ظاهر شده و قوم نوح، عاد و ثمود به هلاکت افتادند. نیز ایامی که آیات رحمت و نعمت­های الهی به صورت خاص جلوه­گر شده است. مانند روزی که حضرت نوح و یارانش از کشتی بیرون آمده و مشمول سلام و برکات الهی شدند. و روزی که حضرت ابراهیم خلیل از آتش نمرود نجات پیدا کرد.[2]

در روایتی از پیامبر اکرم (صلی­الله­علیه­وآله) ذکر شده که منظور از ایام الله، ایام نعمت و عذاب الهی است: أیَّامُ اللَّهِ نَعْمَاؤُهُ وَ بَلَاؤُهُ‏.[3] منظور از ایام الله نعمت­ها و بلاهای خداوند است.

در دو نمونه روایت دیگر هم از باب ذکر اکمل مصادیق به ایام الله پرداخته شده است:  

أیَّامُ اللَّهِ ثَلَاثَةٌ یَوْمُ یَقُومُ الْقَائِمُ وَ یَوْمُ الْکَرَّةِ وَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ.[4] ایام الله سه روز است، روزی که امام زمان قیام کند، روز رجعت و روز قیامت.

أیَّامُ اللَّهِ ثَلَاثَةٌ یَوْمُ الْقَائِمِ وَ یَوْمُ الْمَوْتِ وَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ.[5] ایام الله سه روز است. روزی که امام زمان قیام کند، روز مرگ و روز قیامت.    

چرا اهل ذکر، ایام الله را به دیگران متذکر می­شوند؟ در زندگی دنیایی، انسان در معرض غفلت از یاد خدا و توجه به مادیات قرار می­دهد. لذا ممکن است از عذاب الهی خود را ایمن ببینند و بی­پروا به گناه و معصیت بپردازند. همچنین ممکن است لطف­های ویژه­ی خدا در حق مؤمنین را فراموش کرده و از رحمتش ناامید گردند. روی همین اساس است که حضرت موسی مأمور بود که ایام الله را به قوم تذکر دهد و در این­جا هم اهل ذکر ایام الله را به مردم یاد آور می­شوند.

وَ یُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ: منظور از مقام خداوند، صفت ربوبیت اوست. در قرآن کریم آمده است: «وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى‏ * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوى»‏.[6] و آن کس که از مقام پروردگارش ترسان باشد و نفس را از هوى بازدارد * قطعاً بهشت جایگاه اوست!

کلمه­ی «مقام» اسم مکان و به معنای جایی است که در آن جسمی بایستد. همچنان که اسم زمان و مصدر میمی هم دال بر همین معناست. البته گاهی اوقات به نوعی عنایت، صفات و احوال چیزی به محل قرار گرفتن آن اطلاق شده و به آن صفات و احوال، مقام و منزلت می­گویند. همانند قول حضرت نوح به قوم خود که فرمود: «یَاقَوْمِ إِن کاَنَ کَبرَُ عَلَیْکمُ مَّقَامِى وَ تَذْکِیرِى بَِایَاتِ اللَّهِ فَعَلىَ اللَّهِ تَوَکَّلْت‏».[7] «اى قوم من! اگر مقام من و تذکّراتم نسبت به آیات الهى، بر شما سنگین است، من بر خدا توکّل کرده‏ام».‏

در رابطه با مقام خداوند هم موضوع از همین قرار است. یعنی صفت ربوبیت و سایر صفات کریمه­ی او همچون علم، قدرت، قهر، غلبه، رحمت و غضبش که همگی از لوازم ربوبیت اوست، به عنوان مقام الهی به شمار می­آیند. پس مقام الهی که بندگان خوب خداوند از آن می­ترسند، همان مرحله­ی ربوبیت او است که مبدأ رحمت و مغفرت او نسبت به مؤمنین و نیز مبدأ عذاب و عقاب شدید برای طاغین است.[8]

بسم الله الرحمن الرحیم

خطبه­ی 222 از نهج البلاغه­ی امیرالمؤمنین (علیه­السلام) / قسمت دوم

حضرت بعد از آیه­ی شریفه کلمات نورانی ذیل را مطرح می­فرمایند:    

إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى (همانا خدای سبحان و بزرگ) جَعَلَ الذِّکْرَ جِلاءً لِلْقُلُوبِ (ذکر را جلا دهنده­ی قلب­ها قرار داد) تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ (تا این­که بعد از سنگینی گوش، شنوا شوند) وَ تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ (بعد از کم بینی، بینا شوند) وَ تَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعَانَدَةِ (و بعد از دشمنی، مطیع گردند.)

شرح و توضیح:

جَعَلَ الذِّکْرَ جِلاءً لِلْقُلُوبِ: منظور از ذکر، مطلق ذکر است که شامل تسبیح، تهلیل، تحمید، دعا و تلاوت قرآن می­شود. مداومت با حضور قلب در ذکر خداوند موجب صفای قلب شده و باطن انسان را نورانی خواهد کرد. هر چند که ذکر زبانی بسیار مفید است و یک مؤمن به هیچ وجه از آن بی­نیاز نمی­شود؛ اما این ذکر باید مقدّمه­ای باشد برای باز شدن زبان دل و ورود به حوزه­ی ذکر قلبی. به عبارت دیگر روح ذکر زبانی در ذکر قلبی نفته است. لذا اگر کسی صرفا به ذکر زبانی اکتفا کند و بهره­ای از ذکر قلبی نداشته باشد، استفاده­ی چندانی از این ذکر نخواهد برد.

تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ: ذکر موجب می­شود تا قلب انسان آمادگی لازم برای شنیدن کلام الهی را بدست آورده و با تواضع و فروتنی پیام خداوند را از زبان و سیره­ی اولیای معصومینش پذیرا باشد.

اشاره: کسانی که در شنیدن کلام معصومین و اطاعت از آن­ها کوتاهی می­کنند، در واقع بهره­ای از ذکر ندارند. از طرفی ذکری هم که نتیجه­ی آن اطاعت از امام معصوم و اولیای الهی نباشد، ذکر واقعی نبوده و لقلقه­ای بیش نخواهد بود.

تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ: یک چهارم اوّل شب را عَشوه گویند. ذکر موجب می­شود تا انسان بصیرت یافته و بتواند امور نادیدنی را درک کند. در این حالت آیات و نشانه­های خدای متعال را درک کرده و با همه­ی وجود به آن­ها یقین دارد.   

تَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعَانَدَةِ: ذکر موجب می­گردد تا انسان در برابر حق مطیع شده و گردن تواضع و فروتنی فرود آورد.

اشاره: دلی که به یاد خدا نباشد، در برابر حق سرسخت بوده و پذیرای آن نخواهد بود. چنین دلی تیره و تاریک است و گوش کم شنوایی در برابر آن دارد.

از این عبارت­ها معلوم می­شود که قلب انسان قبل از ذکر خداوند، علاوه بر آن­که غبار آلود و زنگار زده است، گوشی سنگین، چشمی کم­سو و رفتاری معاندانه دارد و این ذکر است که قلب را از زنگار غفلت و گناه جلا داده، گوش را شنوا می­کند، نوری بصیرانه به چشم دل می­بخشد و او را از عناد و سرکشی به اطاعت و فرمانبرداری رهنمون می­سازد.

بسم الله الرحمن الرحیم

خطبه­ی 222 از نهج البلاغه­ی امیرالمؤمنین (علیه­السلام) / قسمت اوّل

حضرت امیر (علیه­السلام) خطبه­ی خود را با این آیه­ی شریفه آغاز می­کنند:  

 … یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ * رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ …[1] 

… تسبیح می­گویند در این خانه­ها در هر صبح و شام. مردانی که هیچ تجارت و معامله­ای آن­ها را از یاد خداوند غافل نمی­سازد… .  

شرح و توضیح:

تسبیح خداوند به معنای تنزیه او از هر چیزی است که لایق به ساحت قدس او نیست. اما چرا تنها سخن از تسبیح به میان آمد و صحبتی از تحمید مطرح نشد؟ تسبیح و تنزیه خداوند مقدمه­ای است برای حصول معرفت به صفات خدای متعال و این معرفت زمینه­ی حمد و ثنای الهی را فراهم می­سازد. بنابراین آیه­ی شریفه در مقام بیان خصالی از مؤمنین است که خاصیت آن­ها هدایت مؤمنین به سوی معرفت صفات الهی و در نهایت حمد و ثنای او می­باشد.

تسبیح در هر صبح و شام کنایه از استمرار آن­ها در این کار است.

هدف از نکره آوردن کلمه­ی «رجالٌ» بیان جایگاه و مقام عظیمی است که این گروه از مؤمنین در درگاه خدای متعال دارند. یعنی خداوند می­خواهد بفهماند که این افراد چنان جایگاهی دارند که گفتنی نیست.

کلمه­ی «رجال» در این­جا به هیچ در مقام بیان جنسیت خاصی نیست، تا گفته شود شامل خانم­ها نمی­شود! این تعبیر همانند کلمه­ی «جوان­مرد» در فارسی است که صرفا به معنای وجود روحیه­ و خصلتی فداکارانه و ستودنی در انسان است. روی همین حساب همان­گونه که این تعبیر در مورد آقایان به صادق است، در رابطه با خانم­ها هم استعمال می­شود. 

کلمه­ی تجارت به معنای استمرار در کسب و کار است و کلمه­ی بیع به معنای خرید و فروش. بنابراین ذکر بیع بعد از تجارت، از قبیل ذکر خاص بعد از عام است که به دلیل اهمیت ویژه­ی خاص، مطرح شده است. هر چند تجارت می­تواند انسان را از یاد خدا غافل کند، اما در این میان آن هنگامی که تاجر مشغول بیع است زمینه­ی بیشتری برای غفلت او از یاد خداوند فراهم می­گردد. روی همین اساس است که بعد از تجارت، خصوص بیع هم مطرح شده است.

تجارت و بیع می­تواند نمادی باشد برای کارهای دنیوی. یعنی این رجال بزرگ و اهل ذکر، کسانی هستند که هیچ کدام از امور دنیوی آن­ها را از یاد خداوند غافل نمی­سازد.

پی نوشت :  [1]   . سوره­ی نور، آیات 36 و 37

 بسم الله الرحمن الرحیم

سه نصیحت خطاب به دکتر آقاتهرانی که حاصل هفتاد سال عمر آیت الله مصباح بود:

1.       خطرناک­ترین و بدترین چیر غرور است. خیال کنی کی هستی! باید بدانی که تو مالک چیزی نیستی. حتی اگر امام عصر (علیه­ السلام) نظری کرد بگو: آقا سخیّ است من هیچی نیستم. علت این هم که آقا را می­ بینیم و نمی­ شناسیم همین غرور است.

2.      بهترین چیز توسل به اما عصر (عجل­ الله­ تعالی­ فرجه) است. مخصوصا توسل مخفی. ریشه­ ی غرور نفسانیت است و توسل نفسانیت را از بین می­ برد.

3.      سحرها یک فرصتی بگذارید و فقط سجده کنید. چون شیطان از سجده فرار کرد ...