هــم انــديشـي دينــي

شرح خطبه 222 نهج البلاغه / قسمت سوم

احــمد نبـــاتي — Thu, 17 May 2012 10:35:00 GMT

بسم الله الرحمن الرحيم

خطبهي 222 از نهج البلاغهي اميرالمؤمنين (عليهالسلام) / قسمت سوم

وَ مَا بَرِحَ لِلَّهِ عَزَّتْ آلَاؤُهُ (همواره براي خداوند که نعمتهايش عزيز و ارجمند است) فِي الْبُرْهَةِ بَعْدَ الْبُرْهَةِ (در زمانها و روزگارهاي دور اندر پس روزگاران دورتر) وَ فِي أَزْمَانِ الْفَتَرَاتِ (و در فاصلهي زماني ميان دو رسول) عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِي فِكْرِهِمْ (بندگاني است که در انديشههاي ايشان با آنان نجوا ميکند) وَ كَلَّمَهُمْ فِي ذَاتِ عُقُولِهِمْ (و با عقلهايشان با آنها تکلم ميکند) فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ يَقَظَةٍ فِي الْأَبْصَارِ وَ الْأَسْمَاعِ وَ الْأَفْئِدَةِ (پس بيدار شدند با نور بيداري در چشمها، گوشها و دلها) يُذَكِّرُونَ بِأَيَّامِ اللَّهِ (ايّام الله را به ديگران تذکر ميدهند) وَ يُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ (و آنان را از مقام الهي ميترسانند)

شرح و توضيح:

عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِي فِكْرِهِمْ: مقام عبد مقامي بس بلند است. تا جايي که از مقام رسالت هم فراتر است. روي همين اساس در مورد رسول اکرم (صلياللهعليهوآله) ابتدا شهادت به عبوديت ايشان ميدهيم، آنگاه شهادت به رسالتش: «أشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُه».

منظور از نجوا کردن خداوند در فکر آنها اين است که معرفتش را به آنها الهام کره و کيفيش سلوک به سوي خود را به آنها ياد ميدهد. همچنين در اين نجوا به آنها ميآموزد که ديگران را چگونه به اين راه رهنمون شوند.

يُذَكِّرُونَ بِأَيَّامِ اللَّهِ: خداوند متعال در سورهي ابراهيم ميفرمايد: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسىَ‏ بَِايَتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلىَ النُّورِ وَ ذَكِّرْهُم بِأَيَّامِ اللَّهِ إِنَّ فىِ ذَالِكَ لاََيَاتٍ لِّكلُ‏ِّ صَبَّارٍ شَكُو».[1] ما موسى را با آيات خود فرستاديم (و دستور داديم:) قومت را از ظلمات به نور بيرون آر! و «ايّام اللَّه» را به آنان ياد آور! در اين، نشانه‏هايى است براى هر صبر كننده شكرگزار!

اما مراد از ايام الله در اين آيهي شريفه چيست؟ هر چند که همهي ايام از آن خداست، اما شكى نيست كه مراد از «ايام» در اين آيهي شريفه، ايام مخصوصى است. ايامي که در آن ايام، امر خداوند، آيات وحدانيت، سلطنت و عزّت او به صورت ويژه جلوهگر شده است. ايامي همچون:

روز مرگ، که در آن سلطنت آخرتي خداوند هويدا ميشود و اسباب دنيوي از تأثير ميافتند. روز قيامت که هيچ کس براي ديگري مالک چيزي نيست و براي کسي کاري نميتواند بکند و همهي امور تنها بدست خداست. همچنين ايامي که در آن آيات قهر و غلبهي الهي ظاهر شده و قوم نوح، عاد و ثمود به هلاکت افتادند. نيز ايامي که آيات رحمت و نعمتهاي الهي به صورت خاص جلوهگر شده است. مانند روزي که حضرت نوح و يارانش از کشتي بيرون آمده و مشمول سلام و برکات الهي شدند. و روزي که حضرت ابراهيم خليل از آتش نمرود نجات پيدا کرد.[2]

در روايتي از پيامبر اکرم (صلياللهعليهوآله) ذکر شده که منظور از ايام الله، ايام نعمت و عذاب الهي است: أيَّامُ اللَّهِ نَعْمَاؤُهُ وَ بَلَاؤُهُ‏.[3] منظور از ايام الله نعمتها و بلاهاي خداوند است.

در دو نمونه روايت ديگر هم از باب ذکر اکمل مصاديق به ايام الله پرداخته شده است:

أيَّامُ اللَّهِ ثَلَاثَةٌ يَوْمُ يَقُومُ الْقَائِمُ وَ يَوْمُ الْكَرَّةِ وَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.[4] ايام الله سه روز است، روزي که امام زمان قيام کند، روز رجعت و روز قيامت.

أيَّامُ اللَّهِ ثَلَاثَةٌ يَوْمُ الْقَائِمِ وَ يَوْمُ الْمَوْتِ وَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.[5] ايام الله سه روز است. روزي که امام زمان قيام کند، روز مرگ و روز قيامت.

چرا اهل ذکر، ايام الله را به ديگران متذکر ميشوند؟ در زندگي دنيايي، انسان در معرض غفلت از ياد خدا و توجه به ماديات قرار ميدهد. لذا ممکن است از عذاب الهي خود را ايمن ببينند و بيپروا به گناه و معصيت بپردازند. همچنين ممکن است لطفهاي ويژهي خدا در حق مؤمنين را فراموش کرده و از رحمتش نااميد گردند. روي همين اساس است که حضرت موسي مأمور بود که ايام الله را به قوم تذکر دهد و در اينجا هم اهل ذکر ايام الله را به مردم ياد آور ميشوند.

وَ يُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ: منظور از مقام خداوند، صفت ربوبيت اوست. در قرآن کريم آمده است: «وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى‏ * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى»‏.[6] و آن كس كه از مقام پروردگارش ترسان باشد و نفس را از هوى بازدارد * قطعاً بهشت جايگاه اوست!

کلمهي «مقام» اسم مکان و به معناي جايي است که در آن جسمي بايستد. همچنان که اسم زمان و مصدر ميمي هم دال بر همين معناست. البته گاهي اوقات به نوعي عنايت، صفات و احوال چيزي به محل قرار گرفتن آن اطلاق شده و به آن صفات و احوال، مقام و منزلت ميگويند. همانند قول حضرت نوح به قوم خود که فرمود: «يَاقَوْمِ إِن كاَنَ كَبرَُ عَلَيْكمُ مَّقَامِى وَ تَذْكِيرِى بَِايَاتِ اللَّهِ فَعَلىَ اللَّهِ تَوَكَّلْت‏».[7] «اى قوم من! اگر مقام من و تذكّراتم نسبت به آيات الهى، بر شما سنگين است، من بر خدا توكّل كرده‏ام».‏

در رابطه با مقام خداوند هم موضوع از همين قرار است. يعني صفت ربوبيت و ساير صفات کريمهي او همچون علم، قدرت، قهر، غلبه، رحمت و غضبش که همگي از لوازم ربوبيت اوست، به عنوان مقام الهي به شمار ميآيند. پس مقام الهي که بندگان خوب خداوند از آن ميترسند، همان مرحلهي ربوبيت او است که مبدأ رحمت و مغفرت او نسبت به مؤمنين و نيز مبدأ عذاب و عقاب شديد براي طاغين است.[8]

پي نوشت ها: [1] . سورهي مبارکهي ابراهيم، آيهي5. [2] . خلاصهي کلام علامه در تفسير الميزان، جلد12، صفحات 22 و 23. با اندکي تغيير و تصرف. [3] . بحارالأنوار، جلد67، صفحهي20. [4] . بحارالأنوار، جلد7، صفحهي61. [5] . بحارالأنوار، جلد13، صفحهي12. [6] . سورهي مبارکهي نازعات، آيات40 و 41. [7] . سورهي مبارکهي يونس، آيهي72. [8] . خلاصهي کلام علامه در تفسير الميزان، جلد20، صفحات 312 و 313.

شرح خطبه 222 نهج البلاغه / قسمت دوم

احــمد نبـــاتي — Wed, 16 May 2012 09:52:00 GMT

بسم الله الرحمن الرحيم

خطبهي 222 از نهج البلاغهي اميرالمؤمنين (عليهالسلام) / قسمت دوم

حضرت بعد از آيهي شريفه کلمات نوراني ذيل را مطرح ميفرمايند:

إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى (همانا خداي سبحان و بزرگ) جَعَلَ الذِّكْرَ جِلاءً لِلْقُلُوبِ (ذکر را جلا دهندهي قلبها قرار داد) تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ (تا اينکه بعد از سنگيني گوش، شنوا شوند) وَ تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ (بعد از کم بيني، بينا شوند) وَ تَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعَانَدَةِ (و بعد از دشمني، مطيع گردند.)

شرح و توضيح:

جَعَلَ الذِّكْرَ جِلاءً لِلْقُلُوبِ: منظور از ذکر، مطلق ذکر است که شامل تسبيح، تهليل، تحميد، دعا و تلاوت قرآن ميشود. مداومت با حضور قلب در ذکر خداوند موجب صفاي قلب شده و باطن انسان را نوراني خواهد کرد. هر چند که ذکر زباني بسيار مفيد است و يک مؤمن به هيچ وجه از آن بينياز نميشود؛ اما اين ذکر بايد مقدّمهاي باشد براي باز شدن زبان دل و ورود به حوزهي ذکر قلبي. به عبارت ديگر روح ذکر زباني در ذکر قلبي نفته است. لذا اگر کسي صرفا به ذکر زباني اکتفا کند و بهرهاي از ذکر قلبي نداشته باشد، استفادهي چنداني از اين ذکر نخواهد برد.

تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ: ذکر موجب ميشود تا قلب انسان آمادگي لازم براي شنيدن کلام الهي را بدست آورده و با تواضع و فروتني پيام خداوند را از زبان و سيرهي اولياي معصومينش پذيرا باشد.

اشاره: کساني که در شنيدن کلام معصومين و اطاعت از آنها کوتاهي ميکنند، در واقع بهرهاي از ذکر ندارند. از طرفي ذکري هم که نتيجهي آن اطاعت از امام معصوم و اولياي الهي نباشد، ذکر واقعي نبوده و لقلقهاي بيش نخواهد بود.

تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ: يک چهارم اوّل شب را عَشوه گويند. ذکر موجب ميشود تا انسان بصيرت يافته و بتواند امور ناديدني را درک کند. در اين حالت آيات و نشانههاي خداي متعال را درک کرده و با همهي وجود به آنها يقين دارد.

تَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعَانَدَةِ: ذکر موجب ميگردد تا انسان در برابر حق مطيع شده و گردن تواضع و فروتني فرود آورد.

اشاره: دلي که به ياد خدا نباشد، در برابر حق سرسخت بوده و پذيراي آن نخواهد بود. چنين دلي تيره و تاريک است و گوش کم شنوايي در برابر آن دارد.

از اين عبارتها معلوم ميشود که قلب انسان قبل از ذکر خداوند، علاوه بر آنکه غبار آلود و زنگار زده است، گوشي سنگين، چشمي کمسو و رفتاري معاندانه دارد و اين ذکر است که قلب را از زنگار غفلت و گناه جلا داده، گوش را شنوا ميکند، نوري بصيرانه به چشم دل ميبخشد و او را از عناد و سرکشي به اطاعت و فرمانبرداري رهنمون ميسازد.

شرح خطبه 222 نهج البلاغه / قسمت اوّل

احــمد نبـــاتي — Wed, 16 May 2012 09:40:00 GMT

بسم الله الرحمن الرحيم

خطبهي 222 از نهج البلاغهي اميرالمؤمنين (عليهالسلام) / قسمت اوّل

حضرت امير (عليهالسلام) خطبهي خود را با اين آيهي شريفه آغاز ميکنند:

… يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ * رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ …[1]

… تسبيح ميگويند در اين خانهها در هر صبح و شام. مرداني که هيچ تجارت و معاملهاي آنها را از ياد خداوند غافل نميسازد… .

شرح و توضيح:

تسبيح خداوند به معناي تنزيه او از هر چيزي است که لايق به ساحت قدس او نيست. اما چرا تنها سخن از تسبيح به ميان آمد و صحبتي از تحميد مطرح نشد؟ تسبيح و تنزيه خداوند مقدمهاي است براي حصول معرفت به صفات خداي متعال و اين معرفت زمينهي حمد و ثناي الهي را فراهم ميسازد. بنابراين آيهي شريفه در مقام بيان خصالي از مؤمنين است که خاصيت آنها هدايت مؤمنين به سوي معرفت صفات الهي و در نهايت حمد و ثناي او ميباشد.

تسبيح در هر صبح و شام کنايه از استمرار آنها در اين کار است.

هدف از نکره آوردن کلمهي «رجالٌ» بيان جايگاه و مقام عظيمي است که اين گروه از مؤمنين در درگاه خداي متعال دارند. يعني خداوند ميخواهد بفهماند که اين افراد چنان جايگاهي دارند که گفتني نيست.

کلمهي «رجال» در اينجا به هيچ در مقام بيان جنسيت خاصي نيست، تا گفته شود شامل خانمها نميشود! اين تعبير همانند کلمهي «جوانمرد» در فارسي است که صرفا به معناي وجود روحيه و خصلتي فداکارانه و ستودني در انسان است. روي همين حساب همانگونه که اين تعبير در مورد آقايان به صادق است، در رابطه با خانمها هم استعمال ميشود.

کلمهي تجارت به معناي استمرار در کسب و کار است و کلمهي بيع به معناي خريد و فروش. بنابراين ذکر بيع بعد از تجارت، از قبيل ذکر خاص بعد از عام است که به دليل اهميت ويژهي خاص، مطرح شده است. هر چند تجارت ميتواند انسان را از ياد خدا غافل کند، اما در اين ميان آن هنگامي که تاجر مشغول بيع است زمينهي بيشتري براي غفلت او از ياد خداوند فراهم ميگردد. روي همين اساس است که بعد از تجارت، خصوص بيع هم مطرح شده است.

تجارت و بيع ميتواند نمادي باشد براي کارهاي دنيوي. يعني اين رجال بزرگ و اهل ذکر، کساني هستند که هيچ کدام از امور دنيوي آنها را از ياد خداوند غافل نميسازد.

پي نوشت : [1] . سورهي نور، آيات 36 و 37

سه نصيحت اخلاقي ، حاصل هفتاد سال عمر آيت الله مصباح

احــمد نبـــاتي — Fri, 17 Feb 2012 06:40:00 GMT

بسم الله الرحمن الرحيم

سه نصيحت خطاب به دکتر آقاتهراني که حاصل هفتاد سال عمر آيت الله مصباح بود:

1. خطرناکترين و بدترين چير غرور است. خيال کني کي هستي! بايد بداني که تو مالک چيزي نيستي. حتي اگر امام عصر (عليه السلام) نظري کرد بگو: آقا سخيّ است من هيچي نيستم. علت اين هم که آقا را مي بينيم و نمي شناسيم همين غرور است.

2. بهترين چيز توسل به اما عصر (عجل الله تعالي فرجه) است. مخصوصا توسل مخفي. ريشه ي غرور نفسانيت است و توسل نفسانيت را از بين مي برد.

3. سحرها يک فرصتي بگذاريد و فقط سجده کنيد. چون شيطان از سجده فرار کرد ...